Karbon Kaçağını Önlemede Yeni Bir Dönem: Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (SKDM)
Küresel ticaret dinamikleri, günümüzde yalnızca ekonomik göstergelerle değil; üretim süreçlerinin karbon yoğunluğu ve çevresel etkileriyle de şekillenmektedir. Avrupa Birliği’nin iklim nötr hedefleri doğrultusunda hayata geçirdiği Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (SKDM – Carbon Border Adjustment Mechanism / CBAM), karbon kaçağını önlemeyi ve küresel ölçekte düşük karbonlu üretimi teşvik etmeyi amaçlayan en kapsamlı politika araçlarından biri olarak öne çıkmaktadır. SKDM Nedir? Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (SKDM), Avrupa Birliği’ne ithal edilen belirli ürünlerin üretim sürecinde ortaya çıkan karbon emisyonlarını dikkate alarak, bu ürünlere karbon maliyeti yansıtan bir düzenleme mekanizmasıdır. Bu mekanizmanın temel amacı; AB içindeki üreticilerin tabi olduğu karbon fiyatlandırma sistemi ile AB dışından gelen ürünlerin karbon maliyetlerini eşitlemek, böylece karbon kaçağını önlemek ve düşük karbonlu üretim süreçlerini küresel ölçekte teşvik etmektir. SKDM kapsamında öncelikli olarak izlenen sektörler şunlardır: Demir ve çelik Alüminyum Çimento Gübre Elektrik Hidrojen Bu sektörler, yüksek karbon yoğunlukları nedeniyle düzenlemenin ilk uygulama alanını oluşturmaktadır. SKDM Nasıl İşler? SKDM iki aşamalı bir uygulama yapısına sahiptir: Raporlama Dönemi Bu aşamada, AB’ye ithalat yapan firmalar ürünlerin gömülü karbon emisyonlarını yıllık olarak raporlamakla yükümlüdür. Raporlamalar; ürün bazında doğrudan ve dolaylı emisyonların hesaplanmasını kapsar ve şeffaf veri yönetimini zorunlu kılar. Karbon Sertifikası Satın Alma Dönemi 2026 yılı itibarıyla ithalatçılar, ithal ettikleri ürünlerin karbon içeriğine karşılık gelen SKDM sertifikalarını satın almakla yükümlü olacaktır. Satın alınacak sertifika miktarı, ürünün gömülü emisyon değerine göre belirlenecektir. Bu yapı, karbon fiyatlandırmasını küresel ticaretin ayrılmaz bir parçası haline getirmeyi hedefleyen bilimsel ve ekonomik bir çerçeve sunmaktadır. SKDM’nin Şirketler Açısından Sağladığı Faydalar SKDM, yalnızca bir yükümlülük değil; aynı zamanda şirketler için önemli stratejik fırsatlar barındırmaktadır: Düşük karbonlu dönüşümü hızlandırır: Karbon yoğun üretim süreçlerini azaltan firmalar, uzun vadede maliyet avantajı elde edebilir. Uluslararası rekabet gücünü artırır: Karbon yönetimini etkin şekilde gerçekleştiren şirketler, AB pazarında sürdürülebilir ve tercih edilen tedarikçi konumuna ulaşır. Şeffaflık ve veri yönetimi kültürü oluşturur: Ürün bazlı emisyon hesaplamaları, kurumsal sürdürülebilirlik performansının ölçülmesini ve iyileştirilmesini sağlar. Yeşil Mutabakat uyumu sağlar: AB ile ticaret yapan şirketler için SKDM, gelecekte zorunlu hale gelecek karbon politikalarına stratejik bir hazırlık süreci sunar. Türkiye’de SKDM Uygulamaları ve Etkileri Avrupa Birliği ile güçlü ticari bağlara sahip olan Türkiye için SKDM, sanayi ve ihracat politikaları açısından kritik bir öneme sahiptir. Birçok ihracatçı firma, ürün bazlı karbon ayak izi çalışmalarını hızlandırmış ve emisyon verilerinin toplanmasına yönelik sistemler geliştirmeye başlamıştır. Özellikle demir-çelik, çimento ve alüminyum sektörlerinde SKDM uyumuna yönelik proje, raporlama ve dönüşüm çalışmaları yürütülmektedir. Türkiye’nin Yeşil Mutabakat Eylem Planı, SKDM uyumunu stratejik bir politika başlığı olarak ele almaktadır. Üniversiteler ve araştırma kuruluşları, SKDM’nin ekonomik ve sektörel etkilerine ilişkin analizler ve politika önerileri geliştirmektedir. Karbon sınır düzenlemeleri, küresel ticaretin geleceğini belirleyen temel araçlardan biri haline gelmiştir. Bu bağlamda, Türkiye’deki kurum ve işletmelerin SKDM’yi planlama ve karar alma süreçlerine entegre etmeleri, hem çevresel hem de ekonomik açıdan stratejik bir gereklilik olarak öne çıkmaktadır. Sonuç: Düşük Karbonlu Üretim İçin Yeni Bir Küresel Standart SKDM, yalnızca bir ticaret düzenlemesi değil; aynı zamanda düşük karbonlu ekonomiye geçişi hızlandırmayı amaçlayan bütüncül bir iklim politikasıdır. Ürünlerin karbon içeriklerinin şeffaf ve ölçülebilir biçimde değerlendirilmesi, şirketlerin üretim süreçlerine daha nesnel, stratejik ve sürdürülebilir bir bakış açısı kazandırmaktadır. Gerçek ve kalıcı bir yeşil dönüşüm için, SKDM gibi kapsamlı iklim politikalarının şirketlerin karar mekanizmalarına entegre edilmesi artık kaçınılmaz bir gereklilik haline gelmiştir. Kaynakça Avrupa Komisyonu. (2023). EU Carbon Border Adjustment Mechanism (CBAM) Regulation. Brussels: European Union Publications. T.C. Ticaret Bakanlığı. (2021). Yeşil Mutabakat Eylem Planı. Ankara: T.C. Ticaret Bakanlığı Yayınları. World Bank. (2024). State and Trends of Carbon Pricing 2024. Washington, DC: World Bank Publications. OECD. (2023). Carbon Pricing and Competitiveness Impacts. Paris: OECD Publishing.
Emisyon Ticaret Sistemi (ETS): Karbon Yönetiminde Yeni Dönem
İklim değişikliği, günümüzün en büyük küresel sorunlarından biri. Artan sera gazı emisyonları çevreyi ve insan yaşamını doğrudan tehdit ediyor. Bu nedenle dünya genelinde hükümetler, kurumlar ve işletmeler karbon salımını azaltmaya yönelik çözümler üretmeye çalışıyor. İşte bu çözümlerden en etkili olanlardan biri Emisyon Ticaret Sistemi (ETS). Emisyon Ticaret Sistemi Nedir? Emisyon Ticaret Sistemi, ülkelerin veya bölgelerin belirlediği sera gazı azaltım hedeflerine ulaşmasını sağlamak için geliştirilmiş piyasa temelli bir mekanizmadır. Mantığı oldukça basittir: Atmosfere salınabilecek toplam sera gazı miktarı için bir üst sınır belirlenir. Bu sınır, işletmelere emisyon hakkı (izin) olarak dağıtılır. İşletmeler bu hakları kullanır, fazla kalan haklarını satabilir ya da ihtiyaç duyarsa başka bir işletmeden satın alabilir. Kısacası ETS, “kirleten öder” prensibine dayanır, ancak aynı zamanda daha az kirleten kazanır mantığıyla çevre dostu yatırımları teşvik eder. ETS Nasıl İşler? Emisyon Ticaret Sistemi, dört temel adımda işler: Üst Sınırın BelirlenmesiDüzenleyici kurum, yıllık sera gazı emisyonu için bir tavan değer belirler. Bu değer, her yıl kademeli olarak azaltılabilir. İzinlerin Dağıtılmasıİşletmelere ücretsiz ya da ihale yoluyla belirli miktarda emisyon hakkı verilir. TicaretDaha az emisyon yapan şirketler, ellerindeki fazla hakları piyasada satar. İhtiyacının üzerinde emisyon üretenler ise bu hakları satın almak zorunda kalır. Doğrulama ve Denetimİşletmelerin raporladığı emisyonlar bağımsız kuruluşlarca doğrulanır. Hedeflere uymayanlara cezai yaptırımlar uygulanır. ETS’nin Avantajları Emisyon Ticaret Sistemi sadece çevreyi korumakla kalmaz, aynı zamanda ekonomik açıdan da önemli faydalar sağlar: Maliyet Etkinliği: İşletmeler, emisyon azaltımını en düşük maliyetle gerçekleştirme imkânı bulur. Yenilik Teşviki: Temiz enerji yatırımları, enerji verimliliği projeleri ve teknolojik gelişmeler hızlanır. Gelir Fırsatları: Az emisyon salımı yapan işletmeler, fazla haklarını satarak ek gelir elde edebilir. Şeffaflık: Piyasa temelli mekanizma sayesinde karbonun gerçek maliyeti ortaya çıkar. Türkiye’de ETS’nin Geleceği Türkiye, iklim politikaları kapsamında kendi Emisyon Ticaret Sistemi’ni kurmaya hazırlanıyor. Taslak yönetmeliğe göre ETS, 2026–2027 yıllarını kapsayan bir pilot dönemle başlayacak. Bu aşamada belirli sektörlerdeki işletmeler sisteme dahil olacak ve uygulamayı deneyimleme fırsatı bulacak. Ardından 2028 itibarıyla ETS tam anlamıyla yürürlüğe girecek ve işletmeler, sera gazı emisyon izinleri ve tahsisat yükümlülükleriyle birlikte karbon piyasasında aktif rol üstlenecek. Böylece Türkiye hem kendi iklim hedeflerine ulaşmayı kolaylaştıracak hem de Avrupa Birliği’nin karbon düzenlemeleriyle daha uyumlu hale gelecek. Bu geçiş süreci, işletmeler için düşük karbonlu üretim ve enerji verimliliği yatırımlarını hızlandıracak, ülke içinse sürdürülebilir kalkınma yolunda önemli bir dönüm noktası olacak. Kaynakça https://iklim.gov.tr/turkiye-emisyon-ticaret-sistemi-yonetmeligi-taslagi-yayimlandi-haber-4519 https://iklim.gov.tr/taslaklar-i-2124
