Küresel ticaret dinamikleri, günümüzde yalnızca ekonomik göstergelerle değil; üretim süreçlerinin karbon yoğunluğu ve çevresel etkileriyle de şekillenmektedir. Avrupa Birliği’nin iklim nötr hedefleri doğrultusunda hayata geçirdiği Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (SKDM – Carbon Border Adjustment Mechanism / CBAM), karbon kaçağını önlemeyi ve küresel ölçekte düşük karbonlu üretimi teşvik etmeyi amaçlayan en kapsamlı politika araçlarından biri olarak öne çıkmaktadır.
SKDM Nedir?
Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (SKDM), Avrupa Birliği’ne ithal edilen belirli ürünlerin üretim sürecinde ortaya çıkan karbon emisyonlarını dikkate alarak, bu ürünlere karbon maliyeti yansıtan bir düzenleme mekanizmasıdır.
Bu mekanizmanın temel amacı; AB içindeki üreticilerin tabi olduğu karbon fiyatlandırma sistemi ile AB dışından gelen ürünlerin karbon maliyetlerini eşitlemek, böylece karbon kaçağını önlemek ve düşük karbonlu üretim süreçlerini küresel ölçekte teşvik etmektir.
SKDM kapsamında öncelikli olarak izlenen sektörler şunlardır:
- Demir ve çelik
- Alüminyum
- Çimento
- Gübre
- Elektrik
- Hidrojen
Bu sektörler, yüksek karbon yoğunlukları nedeniyle düzenlemenin ilk uygulama alanını oluşturmaktadır.
SKDM Nasıl İşler?
SKDM iki aşamalı bir uygulama yapısına sahiptir:
- Raporlama Dönemi
Bu aşamada, AB’ye ithalat yapan firmalar ürünlerin gömülü karbon emisyonlarını yıllık olarak raporlamakla yükümlüdür. Raporlamalar; ürün bazında doğrudan ve dolaylı emisyonların hesaplanmasını kapsar ve şeffaf veri yönetimini zorunlu kılar.
Karbon Sertifikası Satın Alma Dönemi
2026 yılı itibarıyla ithalatçılar, ithal ettikleri ürünlerin karbon içeriğine karşılık gelen SKDM sertifikalarını satın almakla yükümlü olacaktır. Satın alınacak sertifika miktarı, ürünün gömülü emisyon değerine göre belirlenecektir.
Bu yapı, karbon fiyatlandırmasını küresel ticaretin ayrılmaz bir parçası haline getirmeyi hedefleyen bilimsel ve ekonomik bir çerçeve sunmaktadır.
SKDM’nin Şirketler Açısından Sağladığı Faydalar
SKDM, yalnızca bir yükümlülük değil; aynı zamanda şirketler için önemli stratejik fırsatlar barındırmaktadır:
- Düşük karbonlu dönüşümü hızlandırır: Karbon yoğun üretim süreçlerini azaltan firmalar, uzun vadede maliyet avantajı elde edebilir.
- Uluslararası rekabet gücünü artırır: Karbon yönetimini etkin şekilde gerçekleştiren şirketler, AB pazarında sürdürülebilir ve tercih edilen tedarikçi konumuna ulaşır.
- Şeffaflık ve veri yönetimi kültürü oluşturur: Ürün bazlı emisyon hesaplamaları, kurumsal sürdürülebilirlik performansının ölçülmesini ve iyileştirilmesini sağlar.
- Yeşil Mutabakat uyumu sağlar: AB ile ticaret yapan şirketler için SKDM, gelecekte zorunlu hale gelecek karbon politikalarına stratejik bir hazırlık süreci sunar.
Türkiye’de SKDM Uygulamaları ve Etkileri
Avrupa Birliği ile güçlü ticari bağlara sahip olan Türkiye için SKDM, sanayi ve ihracat politikaları açısından kritik bir öneme sahiptir.
- Birçok ihracatçı firma, ürün bazlı karbon ayak izi çalışmalarını hızlandırmış ve emisyon verilerinin toplanmasına yönelik sistemler geliştirmeye başlamıştır.
- Özellikle demir-çelik, çimento ve alüminyum sektörlerinde SKDM uyumuna yönelik proje, raporlama ve dönüşüm çalışmaları yürütülmektedir.
- Türkiye’nin Yeşil Mutabakat Eylem Planı, SKDM uyumunu stratejik bir politika başlığı olarak ele almaktadır.
- Üniversiteler ve araştırma kuruluşları, SKDM’nin ekonomik ve sektörel etkilerine ilişkin analizler ve politika önerileri geliştirmektedir.
Karbon sınır düzenlemeleri, küresel ticaretin geleceğini belirleyen temel araçlardan biri haline gelmiştir. Bu bağlamda, Türkiye’deki kurum ve işletmelerin SKDM’yi planlama ve karar alma süreçlerine entegre etmeleri, hem çevresel hem de ekonomik açıdan stratejik bir gereklilik olarak öne çıkmaktadır.
Sonuç: Düşük Karbonlu Üretim İçin Yeni Bir Küresel Standart
SKDM, yalnızca bir ticaret düzenlemesi değil; aynı zamanda düşük karbonlu ekonomiye geçişi hızlandırmayı amaçlayan bütüncül bir iklim politikasıdır.
Ürünlerin karbon içeriklerinin şeffaf ve ölçülebilir biçimde değerlendirilmesi, şirketlerin üretim süreçlerine daha nesnel, stratejik ve sürdürülebilir bir bakış açısı kazandırmaktadır.
Gerçek ve kalıcı bir yeşil dönüşüm için, SKDM gibi kapsamlı iklim politikalarının şirketlerin karar mekanizmalarına entegre edilmesi artık kaçınılmaz bir gereklilik haline gelmiştir.
Kaynakça
- Avrupa Komisyonu. (2023). EU Carbon Border Adjustment Mechanism (CBAM) Regulation. Brussels: European Union Publications.
- T.C. Ticaret Bakanlığı. (2021). Yeşil Mutabakat Eylem Planı. Ankara: T.C. Ticaret Bakanlığı Yayınları.
- World Bank. (2024). State and Trends of Carbon Pricing 2024. Washington, DC: World Bank Publications.
- OECD. (2023). Carbon Pricing and Competitiveness Impacts. Paris: OECD Publishing.
